Chè Dung

Chè dung là một loại chè đặc trưng của Nghệ An và Hà Tĩnh nổi tiếng với vị ngọt hơi đắng và mùi thơm dịu. Không chỉ thế dược liệu này còn có nhiều tác dụng tuyệt vời trong điều trị các bệnh về gan, dạ dày, đại tràng, hệ tiêu hoá và giảm cân. Vậy cây chè dung là cây gì, sử dụng như thế nào để làm thuốc chữa bệnh?

Khám phá cây chè dung - Thức uống đặc sản vùng Nghệ Tĩnh

Gọi là đặc sản, thế nhưng cây chè dung chỉ có ở một số địa phương nhất định ở Nghệ An và Hà Tĩnh, ở khu vực miền núi xa xôi. Đặc biệt, chè dung không ai trồng, đây là cây tự mọc trong rừng, phải vào rừng sâu mới có thể khai thác được.

• Các tên gọi khác: Chè lang, chè dại, duối gia, cây dung
• Danh pháp khoa học: Syplocos Racemosa Roxb
• Thuộc họ Dung, tên khoa học Symplocaceae

Cây chè dung là cây gì? Hình ảnh dược liệu trong tự nhiên

Khi nhắc đến chè dung, nhiều người thắc mắc không biết cây chè dung có phải là cây chè xanh (trà xanh) vẫn thường dùng để làm thức uống hay không? Thực tế thì đây là hai loại cây khác nhau nhưng đều được sử dụng để pha trà, đều là thức uống lành mạnh.

Để giúp bạn đọc phân biệt rõ hai loại cây này, dưới đây là những đặc điểm thực vật cũng như hình ảnh cây chè dung sinh trưởng trong môi trường tự nhiên.

• Cây gỗ nhỏ, có chiều cao trung bình, từ 1.5m đến 2m, đôi khi có một số cây cao tầm 4 - 5m.
• Lá chè dung mọc đơn, so le với nhau, cuống lá ngắn, có hình trứng thuôn dài, hơi tù về phía cuống, phiến lá dài khoảng 9 - 15cm, rộng khoảng 3 - 6cm, ở mép lá có răng cưa xếp thưa. Lá có màu xanh đậm, bề mặt phẳng và nhẵn, khi khô có màu vàng lục nhạt.
• Hoa nở nhiều, mọc thành chùm ở đầu cành hoặc nách lá, cuống hoa ngắn, trên bề mặt được phủ một lớp lông mịn, hoa có nhiều nhị. Bông hoa có màu trắng hoặc vàng lục nhạt, có mùi rất thơm, thu hút nhiều ong.
• Cây kết quả hạch vào tháng 3 - 5, có thể ăn được, không có lông, thịt quả có màu đỏ tím, hình thuôn dài khoảng 6 - 10mm. Quả có chứa hạt đơn màu nâu, mỗi quả có 1 - 3 hạt.

Chè dung khác chè xanh ở chỗ, nước lá chè dung có màu vàng đậm hơn, vị cũng ngọt thanh hơn chứ không chát như chè xanh.

Khu vực phân bổ địa lý cây thuốc

Có thể tìm thấy cây chè mọc rải rác ở khu vực đồi trọc, rừng, nơi có nhiều ánh sáng, có ở nhiều nơi tại khu vực Trung Bộ, Bắc Bộ và Tây Nguyên của nước ta.

Tuy nhiên, loại cây này được phát hiện nhiều nhất ở khu vực Thanh - Nghệ - Tĩnh, đặc biệt là ở vùng đất Quỳnh Lưu - Nghệ An. Do đó, nhiều người còn gọi cây chè là cây chè dung Nghệ An, được xem là một đặc sản của vùng đất nắng gió này.

Ngoài ra, cây còn mọc ở các nước khác như Campuchia, Lào, Ấn Độ, miền Nam của Trung Quốc,...

Thu hoạch và bào chế dược liệu

Cây chè dung có sức sống mãnh liệt, xanh tốt quanh năm. Theo kinh nghiệm dân gian, thời điểm vàng để thu hoạch là vào tháng 9, tháng 10 hàng năm, khi cây đã trưởng thành.

Có thể sử dụng phần lớn bộ phận của cây, bao gồm cả lá, vỏ thân và vỏ rễ cây.

• Lá chè: Có thể dùng tươi hoặc đem phơi sấy khô, sao vàng để pha trà dùng quanh năm.
• Thân cây: Sau khi thu hoạch, dùng dao tách bóc lớp vỏ cây, đem phơi hoặc sấy khô dùng dần. Dược liệu mềm, rất dễ gãy vụn, có màu vàng nâu, mặt cắt ngang thấy màu đỏ ở giữa lớp bần và lớp mô vỏ.
• Rễ cây: Người dân đào cả bộ rễ, rửa sạch sẽ đất cát và bóc lấy vỏ rễ, đem phơi hoặc sấy cho khô hoàn toàn.

Ngoài sử dụng làm thuốc, vỏ cây chè dung còn được người bản địa dùng để nhuộm vải.

Cây chè dung có tác dụng gì với sức khỏe?

Từ xa xưa, trong lúc đi rừng, người dân bản địa đã phát hiện thấy cây chè lang và dần dần trở thành một thức uống quen thuộc trong cuộc sống hàng ngày. Theo thời gian, người dân đã phát hiện thấy những công dụng quý của dược liệu này, dùng để chữa nhiều bệnh hiệu quả.

Theo Y học cổ truyền

Trong các tài liệu ghi chép Đông Y, lá cây dung có vị ngọt hơi chua, có tác dụng bổ trợ và tăng cường chức năng hệ tiêu hoá, chữa đau bụng, chữa tiêu chảy, chữa bệnh dạ dày, khó tiêu, kém ăn.

Còn rễ cây có vị ngọt nhạt, tính mát, giúp tiêu khát, hạ sốt, giảm đau, làm săn.

Người dân bản địa uống chè lá dung để tiêu cơm, giảm đầy bụng, chữa đau bụng và tiêu chảy.

Theo nghiên cứu của khoa học hiện đại

Các nghiên cứu chỉ ra rằng, trong lá chè có chứa chất giảm đau saponin, steroid, tanin, terpen, hợp chất flavonozit,... Thân cây chứa glucosid 3 - momone gluco furanoid, trong vỏ thân cây có chất màu đỏ chứa một glycosid, 3 ancaloit gồm loturidin, loturin và coloturin.

Nhờ đó, trong y học hiện đại, cây chè dung có nhiều tác dụng rất tốt:

• Tăng cường chức năng tiêu hoá, chữa đau bụng, đi ngoài, tiêu chảy, đầy bụng, khó tiêu,...
• Chữa bệnh đau dạ dày tá tràng
• Thông huyết, giảm đau nhức xương khớp
• Làm dịu cơn đói, hỗ trợ giảm cân, làm đẹp da, chữa nấm tóc, chắc khỏe tóc khi gội đầu, chữa rong kinh khi tử cung nhiễm trùng.

Những năm về trước, bệnh viện Việt Tiệp đã ứng dụng nước sắc và siro từ lá dung để chữa bệnh đau dạ dày.

Tại Ấn Độ, người bản địa sắc nước từ vỏ cây khi bị đau bụng, đau mắt, rong kinh, tiểu tiện ra dưỡng chất, rửa vết thương loét.

Bệnh viện Quân Y 103 đã nghiên cứu ứng dụng nước sắc lá dung để rửa vết thương, đắp lá, kết luận cây chè dung có tác dụng ức chế trực khuẩn gram âm, tụ cầu khuẩn, làm lành vết thương do bỏng, lên da non.

Những bài thuốc ứng dụng tác dụng của lá chè dung

Với nhiều tác dụng tuyệt vời, hiện nay cây chè dung đã vượt xa hơn thức uống thông thường của người dân bản địa. Rất nhiều người đã săn tìm loại cây này để làm thuốc chữa bệnh trong những bài thuốc đơn giản mà hiệu quả khó ngờ.

Cách pha chè dung chữa bệnh đường tiêu hoá

Kinh nghiệm của người dân bản địa cho biết, uống nước lá chè dung mỗi ngày sẽ rất tốt cho hệ tiêu hoá, đặc biệt khi gặp các vấn đề đau bụng, tiêu chảy, khó tiêu do ăn uống quá no, ăn các món ăn khó tiêu.

Cách pha chè dung rất đơn giản, tương tự như cách hãm lá chè xanh của người miền Bắc thông thường:

• Dùng 20 - 30g lá chè khô, hãm cùng 1 lít nước và đun sôi trong khoảng 15 phút.
• Khi nước chè chuyển sang màu vàng đậm, có mùi thơm tỏa ra dịu nhẹ thì có thể sử dụng được.

Nước lá chè uống hết trong ngày, không được để qua đêm. Người bệnh uống nước chè mỗi ngày sẽ chữa bệnh hiệu quả, đồng thời tăng cường chức năng cho hệ tiêu hoá.

Ngoài ra, nước lá còn giúp kìm hãm cơn đói, dùng làm thức uống giảm cân cho phụ nữ rất tốt.

Lá dung chữa dạ dày hiệu quả không?

Đây là công dụng nổi bật nhất của lá dung, thậm chí các bệnh viện lớn, trường đại học đã nghiên cứu và ứng dụng dược liệu vào điều chế thuốc chữa dạ dày.

Nhiều người chọn cách uống nước lá chè mỗi ngày để thay nước trà, vừa tiện dụng vừa tốt cho dạ dày. Hoặc bạn có thể kết hợp với các vị thuốc khác đem sắc nước thuốc để tăng hiệu quả chữa bệnh.

Bài thuốc được dân gian sử dụng như sau:

• Sử dụng 120g chè dung tươi, 60g hương phụ tử, 40g nam mộc hương, 40g mai mực và 20g kê nội kim.
• Tất cả dược liệu rửa sạch sẽ, để ráo nước, đem sao trên bếp lửa cho vàng rồi tán thành bột mịn, bảo quản trong lọ kín để dùng dần.
• Mỗi lần uống, lấy 8g bột lá, pha cùng nước ấm để uống trước khi ăn 1 tiếng, ngày uống 2 lần.

Người bị đau dạ dày, viêm loét dạ dày, đầy chướng bụng, ợ hơi, ợ chua,... dùng thuốc chè dung liên tục trong nhiều ngày sẽ cảm nhận được hiệu quả tích cực.

Công dụng lá chè dung trong chữa lành vết thương

Lá chè dung có tác dụng ức chế vi khuẩn, kháng khuẩn, sát trùng, làm lành vết thương, kích thích lên da non khi bị bỏng, rửa vết thương bị lở loét, rửa khi bị đau mắt,...

Do đó, mỗi khi bị đứt tay, bỏng, trầy xước,... người dân lại dùng lá cây chè dung để chữa lành.

• Sử dụng 20g lá chè (khô hoặc tươi đều được), hãm trong 200ml nước, đun sôi cho đến khi còn lại 100ml nước thuốc cô đặc.
• Vệ sinh vùng da bị tổn thương sạch sẽ, đắp cả nước và bã lá, lưu lại trên da cho đến khi khô hẳn thì rửa lại bằng nước sạch.